U manastiru je obavljao različita poslušanja – bio je mlinar, stolar i arsandžija – ali mu je najveća želja bila da se posveti biblioteci. Posebno ga je privlačila zapuštena i nesređena hilandarska biblioteka.
Monah Sava Hilandarac rođen je 1837. godine u češkom gradu Kutna Hora, kao Slavibor Brojer. Nakon završene srednje poljoprivredne škole i dodatnog stručnog usavršavanja, 1858. godine odlazi u današnju Ukrajinu, gde se upoznaje sa slovenskim jezicima. Vođen snažnim humanističkim idealima, vraća se u Češku sa namerom da se posveti brizi o nezbrinutoj deci. Planirao je osnivanje kolonija za decu bez roditelja i njihovo aktivno vaspitanje i obrazovanje.
Međutim, neodobravanje njegove zamisli od strane konzervativne sredine, česte selidbe, smrt oca i bankrot imućne porodice doveli su do njegovog konačnog odlaska iz domovine. Sa tri usvojena sina dolazi u Kraljevinu Srbiju i nastanjuje se u okolini Leskovca. Kao rimokatolik, sa pravoslavljem se bliže upoznaje u Nišu, naročito kroz razgovore sa arhimandritom Vasilijem. Ubrzo prima pravoslavnu veru u hramu Prepodobne Paraskeve u selu Rudare i tada prvi put saznaje za Svetu Goru i monaški život.
Već nakon nekoliko meseci, Slavibor i njegovi sinovi polaze put Atosa, ka Svetom manastiru Hilandaru. Najpre su 3. juna 1881. godine posetili manastir Vatoped, gde su ih monasi nastojali zadržati, ukazujući na tada veoma nepovoljan položaj Hilandara. Ipak, sledećeg dana stižu u Hilandar, koji se nalazio u dubokoj krizi – sa malobrojnim srpskim bratstvom, velikim dugovima i snažnim pritiscima bugarskih monaha koji su težili preuzimanju manastira. Zbog toga su novopridošli monasi dočekani sa sumnjom i često sabotirani.
Uprkos svemu, Slavibor Brojer biva zamonašen u noći između 9. i 10. aprila 1883. godine, dobivši monaško ime Sava. Prema njegovim zapisima, u to vreme u Hilandaru je boravio samo jedan srpski monah, izložen stalnim pritiscima da napusti manastir. Nekoliko godina kasnije monaški postrig primaju i Savini sinovi – Danilo, Pankratije i Antim.
Četiri godine kasnije, monah Sava ponovo posećuje Češku, a zatim i sestru u Kijevu, gde mu je ponuđeno da postane osnivač i iguman prvog češkog pravoslavnog manastira u istočnoj Ukrajini. Nakon razgovora sa sinovima u Hilandaru, donosi odluku da ovu ponudu odbije.
View this post on Instagram
U manastiru je obavljao različita poslušanja – bio je mlinar, stolar i arsandžija – ali mu je najveća želja bila da se posveti biblioteci. Posebno ga je privlačila zapuštena i nesređena hilandarska biblioteka. I pored protivljenja dela bratstva i uz nadzor, dobija dozvolu da započne rad. Sa velikom posvećenošću sređuje celokupni fond, razvrstava knjige po jezicima i starosti i u toj građi pronalazi Miroslavljevo jevanđelje, najstariji sačuvani srpski ilustrovani rukopis pisan ćirilicom.
Pored bibliotečkog rada, monah Sava se bavio i pisanjem. Autor je dve monografije o Hilandaru i posnici Svetog Save u Kareji, kataloga hilandarske biblioteke, kao i brojnih objavljenih i neobjavljenih tekstova. Bio je i strastveni ljubitelj botanike – sakupio je oko 1.200 biljnih primeraka koje je uvrstio u veliki herbarijum, kasnije poklonjen školi u Beogradu.
Tokom vaskršnje posete Hilandaru 1896. godine, kralj Aleksandar Obrenović odlikovao je monaha Savu Ordenom Svetog Save III stepena. Kraljev boravak imao je presudan značaj za manastir – po povratku u Srbiju isplatio je dugove Hilandara i omogućio dolazak novih srpskih monaha. U znak zahvalnosti, Hilandarci su kralju poklonili Miroslavljevo jevanđelje i osnivačku povelju Prepodobnog Simeona Mirotočivog, a dragocene rukopise iz biblioteke izneo je upravo monah Sava.
Monah Sava Hilandarac upokojio se 14. januara 1912. godine, u Svetom manastiru Hilandaru.
